پروژه بررسی سینتیک رهایش فلز حجمی Cu₄₆Zr₄₆Al₈ پس از جوان سازی
چکیده طرح دفاع رساله ی دکتری خانم محمدرضایی
چکیده
شیشهفلزات حجمی بهدلیل برخورداری از استحکام بالا، حد الاستیک وسیع و چگالی کم، از مواد پیشرفته مهندسی محسوب میشوند؛ بااینحال، پلاستیسیته محدود و تمایل به موضعیشدن تغییر شکل، کاربرد گسترده این مواد را محدود کرده است. جوانسازی ساختاری یکی از روشهای مؤثر برای تغییر وضعیت ترمودینامیکی شیشهفلزات و افزایش قابلیت تغییر شکل پلاستیک است. در مقابل، ساختار جوانسازیشده از نظر ترمودینامیکی ناپایدار بوده و طی فرایند رهایش ساختاری به سمت حالتهای شبهپایدار تکامل مییابد. با وجود مطالعات متعدد در زمینه جوانسازی و رهایش، نحوه تکامل زمانی ناهمگنیهای ساختاری ایجادشده در اثر جوانسازی و ارتباط آن با رفتار شیشهفلز، بهویژه در مقیاس زمانی بلندمدت، همچنان بهطور کامل مشخص نشده است. هدف این پژوهش، بررسی سینتیک رهایش بلندمدت و سازوکار تکامل ناهمگنیهای ساختاری در شیشهفلز حجمی Cu₄₆Zr₄₆Al₈ پس از جوانسازی حرارتی_برودتی است.
برای این منظور، نمونههای Cu₄₆Zr₄₆Al₈ با استفاده از 15 سیکل حرارتی_برودتی بین دماهای 77 و 327 کلوین جوانسازی شدند. هر سیکل شامل نگهداری یکدقیقهای در نیتروژن مایع و سپس یکدقیقه درمعرض فشار هوای گرم با دمای حدود 327 کلوین بود. پس از جوانسازی، رهایش ساختاری نمونهها در دمای اتاق و در بازه زمانی 1 تا 30 روز بررسی شد. تغییرات انرژی ذخیرهشده با کالریمتری روبشی تفاضلی(DSC)، حجم آزاد مؤثر با طیفسنجی نابودی پوزیترون(PALS/DBS)، ناهمگنیهای نانوساختاری با میکروسکوپ نیروی اتمی (AFM) و میکروسکوپ الکترونی عبوری با قدرت تفکیک بالا (HRTEM)، و تکامل رفتار مکانیکی و نواحی انتقال برشی با آزمونهای مکانیکی و نانوفروروندگی ارزیابی شد. همچنین، بهمنظور بررسی سازوکارهای اتمی جوانسازی و رهایش، شبیهسازی دینامیک مولکولی با استفاده از پتانسیل EAMآلیاژی Cu-Zr-Al انجام شد. در نهایت رفتار سینتیکی با مدل مرسوم نمایی مبسوط KWW تطابق داده شد.
نتایج نشان داد که جوانسازی CT15 موجب افزایش قابل توجه انرژی ذخیرهشده در ساختار شد؛ بهطوریکه آنتالپی رهایش از J g⁻¹81/4 در نمونه ریختگی به J g⁻¹ 56/10 پس از جوانسازی افزایش یافت. در ادامه، برخلاف روند کاهشی یکنواخت مورد انتظار برای رهایش ساختاری، آنتالپی رهایش طی سه روز نخست افزایش یافته و در روز سوم به J g⁻¹17/11 رسید و سپس تا روز 30ام با روندی غیریکنواخت کاهش یافت. این رفتار با تغییرات خواص مکانیکی و ساختاری نیز همراه بود؛ بهطوریکه سختی ویکرز از HV 567 در نمونه ریختگی به HV462 پس از سه روز رهایش کاهش یافت، درحالیکه حجم مشخصه نواحی انتقال برشی از nm³18/6 در نمونه ریختگی به nm³ 26/3 در روز سوم کاهش یافته و سپس تا nm³59/7 در روز 30ام افزایش یافت. نتایج PALS نیز تغییرات غیر یکنواخت حجم آزاد مؤثر را مطابق با روند مذکور نشان داد. علاوهبراین، تغییرات کنتراست موضعی در تصاویر HRTEM، شامل افزایش نواحی تیره در روز سوم، یکنواختتر شدن ساختار در روز هفتم و ظهور مجدد نواحی ناهمگن در روز پانزدهم، با روند مشاهدهشده در DSC و PALS همخوانی داشت. بنابراین، نتایج حاصل از روشهای مستقل مشخصهیابی، وجود یک مسیر رهایش غیرتکسویه و چندمرحلهای را تأیید کردند که با مدل KWW همخوانی ندارد.
بر اساس این نتایج، رهایش پس از جوانسازی برودتی را نمیتوان صرفاً به کاهش یکنواخت حجم آزاد و حرکت برگشتناپذیر ساختار به سمت تعادل نسبت داد؛ بلکه این فرایند حاصل رقابت و توالی بازآراییهای موضعی در نواحی ساختاری ناهمگن است. در این چارچوب، رفتار غیریکنواخت مشاهدهشده را میتوان با فعالشدن و بازآرایی متوالی نواحی شبهپایدار، تغییر توزیع حجم آزاد و تکامل نواحی انتقال برشی مرتبط دانست. شبیهسازی دینامیک مولکولی نیز نشان داد که سیکلهای حرارتی موجب تغییر انرژی پتانسیل، چگالی و نظم موضعی ساختار شده و از شکلگیری یک حالت جوانسازیشده شبهپایدار پشتیبانی میکند و در مسیر رهایش در تایید نتایج آزمایشگاهی، یک روند غیرتکسویه و نوسانی را نشان میدهد. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که تاریخچه جوانسازی و تکامل زمانی ناهمگنیهای ساختاری، نقش تعیینکنندهای در مسیر رهایش و پاسخ مکانیکی شیشهفلز Cu₄₆Zr₄₆Al₈ دارند و میتوانند مبنایی برای کنترل پایداری زمانی و خواص مکانیکی این مواد فراهم کنند.
واژگان کلیدی: شیشهفلز حجمی Cu₄₆Zr₄₆Al₈، جوانسازی، رهایش ساختاری، سینتیک رهایش، سیکلهای حرارتی_ برودتی