تقسیم بندی گلخانه ها از نظر متصل یا منفک بودن
گلخانهها از نظر نحوه اتصال و چیدمان فضایی به دو دستهٔ کلی تکواحدی (Single-span) و بههمپیوسته یا جوی و پشتهای (Multi-span) تقسیم میشوند. در نوع تکواحدی، هر سازه بهصورت مجزا و مستقل از دیگر واحدها ساخته میشود و معمولاً فاصلهای بین آنها برای دسترسی و تهویه در نظر گرفته میشود. اما در نوع بههمپیوسته، دو یا چند گلخانه از طول به یکدیگر متصل شده و فضای یکپارچهای را ایجاد میکنند؛ در این حالت، ناودانهای تعبیهشده بین واحدها، هم نقش زهکش و جمعآوری آب باران و برف ذوبشده را ایفا میکنند و هم به عنوان مسیر عبور خدمات (نظیر لولههای گرمایشی، کابلهای برق و خطوط آبیاری) مورد استفاده قرار میگیرند.
هر یک از این دو رویکرد، با توجه به شرایط اقلیمی، نوع کشت، بودجهٔ پروژه و اهداف بهرهبرداری، مزایا و محدودیتهای خاص خود را دارند که در ادامه به تفکیک بررسی میشود:
الف) گلخانههای تکواحدی (مستقل)
- مزایا: در این سازهها، برف و باران به راحتی از سطوح شیبدار سقف به پایین سرازیر میشوند و نیاز به تجهیزات سنگین برفزدایی یا سیستمهای گرمایشی مکمل برای ذوب برف کاهش مییابد. همچنین هزینهٔ ساخت اولیه پایینتر، اجرای سادهتر و امکان توسعهٔ تدریجی (افزودن واحدهای جدید در آینده) از دیگر نقاط قوت آنهاست. تهویهٔ طبیعی در این نوع بهتر صورت میپذیرد و خطر گسترش آفت یا بیماری بین واحدها به دلیل فاصلهٔ فیزیکی کمتر است.
- معایب: اتلاف فضای بین واحدها (که قابل کشت نیست)، کاهش بهرهوری کلی زمین، و هزینهٔ بیشتر برای احداث دیوارهای جانبی و سیستمهای گرمایشی مجزا برای هر واحد از معایب اصلی آنها به شمار میرود. همچنین مدیریت یکپارچهٔ دما و رطوبت در کل مجموعه دشوارتر است.
ب) گلخانههای بههمپیوسته (جوی و پشتهای یا چنددهانهای)
مزایا: این نوع گلخانهها با حذف فضاهای مرده بین واحدها، حداکثر استفاده از سطح زمین را ممکن میسازند و بهرهوری فضایی را به طور چشمگیری افزایش میدهند. ساختار یکپارچه، امکان نصب سیستمهای مرکزی کنترل اقلیم، گرمایش، سرمایش و آبیاری هوشمند را فراهم کرده و هزینههای عملیاتی را به ازای هر مترمربع کاهش میدهد. همچنین ناودانهای بین دهانهها، قابلیت جمعآوری و ذخیرهسازی آب باران را برای مصارف آبیاری در فصول کمبارش دارند که از جنبهٔ مدیریت منابع آبی بسیار ارزشمند است.
- معایب: مهمترین چالش این سازهها، تجمع برف در ناودانها و نیاز به ذوبسازی فعال (با سیستمهای گرمایش کمکی یا دمندههای هوای گرم) است؛ در غیر این صورت، وزن انباشتهٔ برف میتواند به سازه فشار مضاعف وارد کرده و خطر ریزش را افزایش دهد. از این رو، اسکلت این گلخانهها باید با مقاومت بالاتری نسبت به نوع تکواحدی طراحی و محاسبه شود که به تبع آن هزینهٔ ساخت و استهلاک بالاتری دارد. همچنین در صورت بروز آتشسوزی یا هجوم آفات، امکان سرایت سریعتر به کل مجموعه وجود دارد، بنابراین نیاز به سیستمهای اطفای حریق و مدیریت تلفیقی آفات در این نوع، ضروریتر است.
جمع بندی: انتخاب بین این دو نوع سازه، باید بر اساس عواملی نظیر اقلیم منطقه (میزان بارش برف و باران)، نوع محصول کشتشده (گیاهان بلند یا کوتاه، نیاز به فضای یکنواخت)، سرمایهٔ اولیه، هزینههای نگهداری بلندمدت و همچنین دسترسی به نیروی متخصص برای مدیریت سیستمهای یکپارچه صورت گیرد. در مناطق برفخیز، استفاده از گلخانههای تکواحدی با سقفهای تیز شیبدار رایجتر است، در حالی که در مناطق معتدل و نیمهگرمسیری، گلخانههای بههمپیوسته به دلیل صرفهجویی در فضا و امکان مکانیزاسیون، گزینهٔ ارجح محسوب میشوند.