دستهبندی گلخانهها بر اساس نوع سازه (چوبی/سنتی در برابر فلزی/مدرن)
انتخاب نوع اسکلت گلخانه، تأثیر مستقیمی بر کارایی، دوام، هزینهها و بازدهی تولید دارد. بهطور کلی، سازههای گلخانهای در ایران به دو گروه اصلی چوبی (سنتی) و فلزی (مدرن) تقسیم میشوند که هرکدام ویژگیها، محدودیتها و کاربردهای خاص خود را دارند:
الف) گلخانههای چوبی (سنتی)
این نوع گلخانهها که اغلب با اسکلت چوبی و پوشش پلاستیکی (معمولاً پلیاتیلن معمولی) ساخته میشوند، پیشینهای طولانی در کشاورزی سنتی ایران دارند. ارتفاع این سازهها معمولاً بین ۲ تا ۳ متر است که فضای محدودی برای رشد عمودی گیاهان و نصب تجهیزات مکانیزه فراهم میکند. از مهمترین نقاط ضعف این گلخانهها، نبود سیستم گرمایشی استاندارد و تهویه کارآمد است که منجر به نوسانات شدید دما و رطوبت در طول شبانهروز میشود و محیطی نامطلوب برای کشت محصولات حساس و پرمحصول مانند خیار، گوجهفرنگی، فلفل دلمهای و توتفرنگی ایجاد میکند. همچنین چوب در معرض رطوبت، مستعد پوسیدگی، حمله قارچها و آفات چوبخوار است و عمر مفید کوتاهی (معمولاً ۵ تا ۷ سال) دارد.
با وجود این محدودیتها، مزیت اصلی این سازهها، هزینه ی اولیه بسیار پایین احداث هر واحد است که ممکن است برای کشاورزان با سرمایه محدود و در مناطق کمبرخوردار جذاب باشد. اما این صرفهجویی اولیه، در بلندمدت جبران نمیشود؛ زیرا عملکرد در واحد سطح در این گلخانهها بهدلیل شرایط نامناسب محیطی، بهمراتب کمتر از گلخانههای مدرن است و کیفیت محصول نیز پایینتر است. به همین دلایل، این نوع گلخانهها دیگر توسعه نمییابند و واحدهای چوبی موجود بهتدریج یا بازسازی شده و به سازههای فلزی تبدیل میشوند یا از چرخه ی تولید خارج میگردند. در سالهای اخیر، بسیاری از تولیدکنندگان با دریافت تسهیلات دولتی یا سرمایهگذاری بخش خصوصی، اقدام به نوسازی این گلخانهها کردهاند.
ب) گلخانههای فلزی (مدرن)
این گلخانهها با اسکلت فلزی (معمولاً از لولههای گالوانیزه یا پروفیلهای فولادی با پوشش ضدزنگ) ساخته میشوند و پوشش آنها از پلاستیکهای ضد اشعه فرابنفش (UV) یا پلیکربنات و شیشه است که علاوه بر افزایش ماندگاری، نور مفید را بهخوبی عبور داده و از تخریب زودهنگام پوشش جلوگیری میکنند. ارتفاع این سازهها معمولاً بیش از 4.5 متر (و در برخی طرحهای صنعتی تا ۶ متر) طراحی میشود که امکان کشت گیاهان بلند، نصب سیستمهای آویز برای هدایت ساقه، استفاده از تجهیزات مکانیزه برداشت و ایجاد فضای کافی برای گردش هوا را فراهم میآورد.
این گلخانهها مجهز به سیستمهای گرمایشی یکپارچه، تهویه مکانیکی و طبیعی (با پنجرههای سقفی و جانبی و فنهای اگزاست)، و در بسیاری موارد سامانههای کنترل هوشمند دما، رطوبت و دیاکسیدکربن هستند که محیطی پایدار و بهینه برای رشد گیاه فراهم میکنند. نتیجه این شرایط، افزایش چشمگیر عملکرد در واحد سطح (گاهی تا ۲ تا ۳ برابر گلخانههای چوبی)، بهبود کیفیت محصول، یکنواختی رشد و کاهش تلفات ناشی از تنشهای محیطی است.